Mimar Esma Bozkurt
  Güncelleme: 11-05-2019 17:35:00   10-05-2019 18:06:00

Şehir ve Değişen Kültürü: Divanyolu Caddesi -1

Şehir ve Değişen Kültürü: Divanyolu Caddesi -1

Hiç düşündük mü şehir kültürü nedir ve nasıl oluşur? Arisotales’ e göre şehir soylu bir amaç için ortak yaşamdır. Hamdi Tanpınar’a göre ise ‘şehir bir terbiyenin ve zevkin etrafında teşekkül eden müşterek bir hayattır’. Şehir denilince farklı açılardan birçok tanım yapılabilir ama kısaca şehir, din, dil, ırk ayrımı yapmaksızın bütün bireylerin kendi düşüncesini özgürce ifade edebildiği ortak yaşam alanıdır. Aynı şehirde yaşayan bireylerin bulundukları yere müdahale etmeleriyle, şehirler şekillenir, değişir ve zamanla büyüyerek gelişmeye başlar. Üretilen düşünceler, eserler, keşfedilen yeni şeyler ve inşa edilen yapılı çevre ile bireyler kültürünü şehirlerine aktarır ve böylelikle şehirler kimlik kazanır. Tarihsel süreçte birçok hadiseye tanık etmiş ve birbirinden farklı medeniyetlere ev sahipliği yapmış olan İstanbul’da birbirinden farklı kimlikleri okumak mümkündür. Örneğin Divanyolu Caddesi…

İstanbul’da çoğu kişinin farkında olmadan transit geçtiği Divanyolu Caddesi, Bizans döneminde Mese olarak adlandırılan, Osmanlı zamanında Divanyolu olan, kurulduğu ilk andan şu ana kadar birçok değişim görmüş, yaşamış bir ana arterdir. Ayasofya meydanından başlayıp ikiye ayrılarak biri Laleli Külliyesi’ne, diğeri Fatih Külliyesi’ne ve oradan Edirnekapı’ ya kadar uzanan arteri tanımlar. Bu arter İstanbul’un yedi tepesinin üçünden geçer ve bunlar Sultanahmet Meydanı (Hipodrom) Çemberlitaş Meydanı (Forum Kostantini) ve Beyazıt Meydanı (Forum Tauri)’dir.

Mese yolunun düzenlenme tarihi yaklaşık 3. ve 4. yy.a denk geliyor. Şehrin temeli Severus zamanında atılmış ve bu yol dönemin önemli bölgelerini bağlayan omurga işlevi görmüştür. O zamanlar İstanbul’un sıfır notası olarak bilinen Hipodrom meydanındaki Milion Taşı’ ndan Çemberlitaş’a kadar yolun heykellerle süslü iki katlı revakları olan alt kısımda dükkânların sıralandığı bir ticaret aksı olarak kullanıldığını görüyoruz. Bu dönemde zanaatkarlar forumda yani meydanlarda dokumacılık, gümüşçülük, mumculuk gibi ticaretle uğraşmışlardır. Forum Kostantini olarak adlandırılan yerin ise eski kentin mezarlık alanı üzerine kurulduğu ve Bizansın Batı kapısı olarak adlandırıldığı biliniyor. Önünden geçen her atlı burada atından iner ve dua ederdi. Bu iki meydanın biraz daha ilerisinde bulunan Forum Tauri halkın toplandığı, Marmara, Haliç ve Boğaz manzarasının en değerli tepesiydi. Bu yol imparatorun şehre girip çıkarken kullandığı özel bir yoldu. Şehre zaferle dönen imparator Zafer alayı ile Büyük Sarayına bu yoldan geçerek giderdi. Hem ticaret hem de sosyal hayatın akışının yoğun olduğu bir güzergah olarak kullanılıyordu. 10. yüzyılda kadar birçok yangın geçiren Mese yolu üzerinde belli bölgedeki anıtlar dışında çoğu yapı yanmıştır.

Şekil 1:Justinianus’a kadar İstanbul, Dethier 1873

14.yy a gelindiğinde ana aks olarak Mese yolu korunmuş şehirde sivil mimari yapılar artmaya başlamıştı. İstanbul’un Osmanlı tarafından fethedilmesi ile birlikte şehirle birlikte bu arter de bir dönüşüm içerisine girmiş, sivil mimarinin gelmesiyle birlikte meyve ağaçlarının ve yeşilin bol olduğu bahçeleri de getirmiştir. Ayrıca devlet erkanı bu güzergahı sadece geçiş yolu olarak kullanmamış, birçok kamu yapısını da bu güzergahta inşa ettirmiştir. Fetihten önce kamusal alan olarak forumlar, stoalar ve anıtsal sütunun çevresindeki boşluklar bulunuyordu. Osmanlı ile birlikte şehirde külliyeler inşa edilerek iç dış avlular, çayırlar ve meydanlar oluşmaya başladı. Külliye kültürü ile birlikte medreseler, şifahaneler, hamamlar, çeşmeler, mescidler ve meydanlar ile birey merkezli değil toplum merkezli alanlar oluşturuldu.

Osmanlı zamanında bu arter birçok törene ev sahipliği yapmıştır. Cuma alayı bu törenler arasında en bilinenidir. Sultanlar Cuma günleri namaz için kalabalık alaylarla farklı camilere giderler ve dönüşlerinde Divanyolu üzerinde dükkân sahiplerinin, halkın dileklerini ve eleştirilerini dinlerdi. Diğer yaygın tören yeni doğan padişah çocukları için düzenlenen Veladet-i Hümayun denilen Beşik Alayları’ dır. Beyazıd Camii’nin Buğdaycılar Kapısı’ndan çıkan alay Divan yolundan geçerek Topkapı Sarayı’na Bab-ı Humayun kapısından geçerek girerdi. Bunun dışında kılıç alayları, evlenme/sünnet alayları, ordu geçitleri gibi törenler de yapılıyordu.

Şekil 2: Fetihten sonraki dönemde İstanbul 

 

1860’larda farklı yabancı firmalar tarafından tramvay hattı kurup işletme fikri gündeme gelmiş ve birbirinden farklı güzergahlar tasarlanmıştı. Tasarıdaki ilk güzergah Eminönü Meydanını Divanyolu üzerinden Beyazıt Meydanı’na ve at meydanına bağlıyordu. Ve nitekim bu tren yolu tasarımı beraberinde bu ana arterin genişletilmesi fikrini doğurmuş ve bu arter üzerinde şehrin imajını değiştirecek yeni bir yüz getirecek kararlar alınmasına sebep olmuştu.

Bizansın Mese’ si Osmanlının Divanyolu’ nun tarihinden koparılarak şehirleşme adı altında kaybolan anılarını kimler biliyor? Çemberlitaş meydanından geçerken Severus’un atlıları alaylarının yaptığı törenler geliyor mu hatırımıza? Ya da Osmanlı zamanında kutlanan bayramlar? Hatırlamak için bakmak yetmiyor, bilip görmek gerekiyor. Gerçi şimdiki haline bakıp da eski izleri okumak çok güç… Lakin her İstanbullu ‘nun en az bir kere önünden geçtiği Divanyolu Caddesi’nde hangi hatıraların yaşadığını, hangilerinin yok edildiğini bir sonraki yazımda aktaracağım.

Biz hangi medeniyeti kaybettik?

Çağdaş medeniyet adı altında beton yığınlarına hapsolmuş bir toplum nasıl olduk?

Şehirleşme adı altında nelerden feda ettik?

 

  • Bu yazı 3786 defa okunmuştur.
  FACEBOOK YORUM
Yorum

  YAZARIN DİĞER YAZILARI

PUAN DURUMU
Takım O G M B A Y P AV
1 Galatasaray 34 20 5 9 72 36 69 +36
2 Medipol Başakşehir 34 19 5 10 49 22 67 +27
3 Beşiktaş 34 19 7 8 72 46 65 +26
4 Trabzonspor 34 18 7 9 64 46 63 +18
5 Yeni Malatyaspor 34 13 13 8 47 46 47 +1
6 Fenerbahçe 34 11 10 13 44 44 46 0
7 Antalyaspor 34 13 15 6 39 55 45 -16
8 Atiker Konyaspor 34 9 8 17 40 38 44 +2
9 Alanyaspor 34 12 14 8 37 43 44 -6
10 Kayserispor 34 10 13 11 35 50 41 -15
11 Çaykur Rizespor 34 9 11 14 48 50 41 -2
12 Sivasspor 34 10 13 11 49 54 41 -5
13 MKE Ankaragücü 34 11 16 7 38 53 40 -15
14 Kasımpaşa 34 11 17 6 53 62 39 -9
15 Göztepe 34 11 18 5 37 42 38 -5
16 Bursaspor 34 7 11 16 28 37 37 -9
17 BB Erzurumspor 34 8 15 11 36 43 35 -7
18 Akhisarspor 34 6 19 9 33 54 27 -21
Takım O G M B A Y P AV
1 Hatayspor 17 10 2 5 30 10 35
2 Gençlerbirliği 17 11 4 2 26 13 35
3 Denizlispor 17 9 2 6 33 12 33
4 Adana Demirspor 17 9 3 5 32 15 32
5 Altınordu 17 9 4 4 30 15 31
6 Ümraniyespor 17 9 5 3 25 17 30
7 Gazişehir Gaziantep FK 17 8 5 4 26 15 28
8 Boluspor 17 8 5 4 25 18 28
9 İstanbulspor 17 8 5 4 27 28 28
10 Balıkesirspor Baltok 17 8 6 3 26 23 27
11 Eskişehirspor 17 7 4 6 23 22 27
12 Altay 17 7 5 5 24 15 26
13 Osmanlıspor FK 17 8 7 2 22 19 26
14 Giresunspor 17 6 8 3 19 22 21
15 Adanaspor 17 3 8 6 21 25 15
16 Afjet Afyonspor 17 3 8 6 19 30 15
17 Elazığspor 17 3 10 4 19 28 13
18 Kardemir Karabükspor 17 0 14 3 7 43 3
Takım O G M B A Y P AV
1 Manisa BBSK 17 13 2 2 45 13 41
2 Fatih Karagümrük 17 13 2 2 35 15 41
3 Menemen Belediyespor 17 10 2 5 34 19 35
4 Tuzlaspor 17 10 4 3 36 14 33
5 Sivas Belediyespor 17 9 3 5 36 21 32
6 Etimesgut Belediyespor 17 8 3 6 24 13 30
7 Bandırmaspor 17 9 5 3 28 20 30
8 Tarsus İdman Yurdu 17 8 5 4 35 26 28
9 Pendikspor 17 7 3 7 30 22 28
10 Şanlıurfaspor 17 7 4 6 23 15 27
11 Kırklarelispor 17 7 4 6 22 17 27
12 Zonguldak Kömürspor 17 7 5 5 19 16 26
13 Kahramanmaraşspor 17 7 6 4 21 21 25
14 Konya Anadolu Selçukspor 17 5 5 7 28 32 22
15 Bak Spor 17 4 5 8 16 28 20
16 Fethiyespor 17 4 6 7 14 18 19
17 Tokatspor 17 5 9 3 15 20 18
18 Darıca Gençlerbirliği 17 3 11 3 13 36 12
Takım O G M B A Y P AV
1 Nazilli Belediyespor 16 10 0 6 35 14 36
2 Tire 1922 16 9 0 7 29 10 34
3 Hekimoğlu Trabzon 16 9 2 5 23 9 32
4 Nevşehir Belediyespor 16 7 2 7 30 16 28
5 Ergene Velimeşe 16 8 5 3 22 15 27
6 Karaköprü Belediyespor 16 8 5 3 25 19 27
7 Silivrispor 16 7 4 5 18 10 26
8 Artvin Hopaspor 16 6 3 7 17 13 25
9 Erzin Belediyespor 16 6 4 6 31 18 24
10 Erbaaspor 16 6 4 6 20 13 24
11 Şile Yıldızspor 16 7 7 2 32 24 23
12 Gebzespor 16 6 5 5 18 14 23
13 Yomraspor 16 5 4 7 20 17 22
14 Batman Petrolspor 16 6 6 4 15 17 22
15 Kozan Belediyespor 16 5 4 7 17 18 22
16 Büyükçekmece Tepecikspor 16 6 7 3 19 20 21
17 Körfez Spor Kulübü 16 1 12 3 9 37 6
Tarih Ev Sahibi Sonuç Konuk Takım
Tarih Ev Sahibi Sonuç Konuk Takım
Tarih Ev Sahibi Sonuç Konuk Takım
Tarih Ev Sahibi Sonuç Konuk Takım
HABER ARŞİVİ
GAZETEMİZ
Tüm Anketler
Web sitemize nasıl ulaştınız?
ŞANS OYUNLARI
BİZİ TAKİP EDİN
YUKARI